Wie door Albanese steden loopt, leest de geschiedenis van het land af aan de gevels. In Berat en Gjirokastër klimmen witte en grijze Ottomaanse huizen tegen de heuvels op, met houten erkers en stenen daken. Tirana toont de ambities uit de tijd van koning Zog, toen Italiaanse architecten brede boulevards en statige ministeries ontwierpen. Daarna volgden de strakke betonnen blokken van het communistische tijdperk, die tegenwoordig soms in felle kleuren zijn geschilderd. Elke straat vertelt zo een gelaagd verhaal.
Een land dat je afleest aan zijn gevels
Albanië is een land dat zijn verleden niet verstopt. Waar andere Europese hoofdsteden hun geschiedenis netjes hebben geordend in musea en beschermde stadsdelen, ligt die in Albanië gewoon op straat. Eeuwenlang wisselden heersers en ideologieën elkaar af, en elk tijdperk liet zijn sporen na in steen, hout en beton. Meer dan vier eeuwen Ottomaans bestuur, een korte maar ambitieuze periode als koninkrijk met sterke Italiaanse invloed, bijna een halve eeuw van streng communisme en daarna een stormachtige openstelling naar de wereld: je ziet het allemaal terug in de manier waarop er gebouwd is.
Het bijzondere is hoe dicht die lagen bij elkaar liggen. In het centrum van Tirana sta je binnen een paar minuten lopen voor een achttiende-eeuwse moskee met beschilderde muren, een rij statige ministeries in Italiaanse stijl en het monumentale Nationaal Historisch Museum met zijn heroïsche mozaïek. In Korçë grenzen elegante villa's aan een oude bazaarwijk, en zelfs in de Ottomaanse museumsteden duikt hier en daar een sober appartementenblok uit de jaren zeventig op. Die contrasten maken het straatbeeld soms rommelig, maar vooral ook eerlijk en verrassend.
Juist daarom is wandelen de beste manier om de Albanese architectuur te leren kennen. Vanuit een auto of bus zie je vooral losse beelden, terwijl je te voet de overgangen ervaart: het moment waarop een smal keienstraatje uitkomt op een brede boulevard, of een rustige binnenplaats plaatsmaakt voor een druk plein vol kleurrijke flatgebouwen. Je merkt details op die je anders mist, zoals een houten erker, een verweerd reliëf met arbeiders en boeren of een betonnen bunker half verscholen tussen de struiken. Bovendien zijn de meeste historische kernen compact en zijn sommige straten simpelweg te steil of te smal voor verkeer.
Wie zo door het land trekt, ontdekt dat elke stad een eigen karakter heeft. Berat en Gjirokastër dragen trots hun Ottomaanse erfgoed, Tirana laat zien hoe een hoofdstad zichzelf steeds opnieuw uitvindt en kleinere plaatsen als Shkodër, Elbasan en Durrës verrassen met onverwachte schatten. Trek dus goede schoenen aan, want de wandelingen die volgen voeren je langs witte gevels met eindeloze rijen ramen, langs grijze torenhuizen hoog op de heuvels en langs boulevards waar koningen en dictators hun stempel probeerden te drukken.
Berat: de stad van duizend ramen
Berat is een van de mooiste voorbeelden van Ottomaanse woonarchitectuur op de Balkan. Sinds 2008 staat de stad op de werelderfgoedlijst van UNESCO, samen met Gjirokastër, omdat hier een historisch stadsbeeld bewaard is gebleven dat elders grotendeels is verdwenen. De bijnaam stad van duizend ramen spreekt voor zich: aan beide oevers van de rivier de Osum stapelen witte huizen zich tegen de heuvels op, elk met rijen grote ramen die als ogen over het dal uitkijken. Het effect is zo harmonieus dat de stad soms lijkt te zijn ontworpen als één geheel.
Die indruk ontstaat vooral in de wijken Mangalem en Gorica, die elkaar aan weerszijden van de rivier aankijken. Mangalem ligt op de steile helling onder de citadel en was vroeger vooral een moslimwijk, terwijl Gorica aan de overkant van oudsher door christelijke families werd bewoond. De huizen zijn zo gebouwd dat ze elkaar zo min mogelijk het licht en het uitzicht ontnemen. De onderste verdieping is vaak van steen, de bovenste verdieping springt naar voren en is voorzien van houten balken en brede raampartijen. Tussen de huizen slingeren smalle keienstraatjes, trappen en poortjes waar je gemakkelijk de weg kwijtraakt, wat juist een deel van de charme is.
Een mooie wandeling begint in het moderne centrum bij de Loodmoskee uit 1555, die haar naam dankt aan de koepel die ooit met lood was bedekt. Van daaruit loop je naar de Koningsmoskee, een van de oudste moskeeën van de stad, met vlak ernaast de sfeervolle Halveti-tekke met haar rijk versierde plafond. Via de straatjes van Mangalem daal je af naar de rivier en steek je over via de Goricabrug. De oorspronkelijke houten brug werd later vervangen door de huidige stenen boogbrug, vanwaar je het beste uitzicht hebt op de gevels van Mangalem. Na een rondje door de rustigere straten van Gorica keer je terug en begin je aan de stevige klim naar de citadel Kalaja.
Bovenaan wacht een verrassing, want de citadel is geen ruïne maar een bewoonde wijk. Binnen de dikke vestingmuren wonen nog altijd families in oude stenen huizen, en tussen de moestuintjes en wasrekken staan verschillende Byzantijnse kerkjes. Het bekendste is de kerk van de Heilige Drie-eenheid, die op een rotspunt boven de helling staat. In de kathedraal van de Ontslaping van de Heilige Maria is het Onufri-museum gevestigd, genoemd naar de zestiende-eeuwse iconenschilder Onufri. Zijn werk staat bekend om een opvallende rode kleur die nooit precies is nagemaakt. Ook de prachtig gesneden houten iconostase in de kerk is een bezoek waard.
Fotografen doen er goed aan hun wandeling slim te plannen. In de late namiddag en vroege avond valt het warme licht op de witte gevels van Mangalem, en vanaf de Goricabrug of de rivieroever kleuren de huizen dan langzaam goud en roze. Blijf na zonsondergang nog even hangen, want wanneer in de huizen de lampen aangaan, verandert de heuvel in een fonkelend lichtspel. Wie de stad juist in rust wil vastleggen, komt vroeg in de ochtend, wanneer de straatjes nog leeg zijn en de citadel vaak in een zachte nevel ligt.
Gjirokastër: de stad van steen
Waar Berat wit en licht oogt, toont Gjirokastër zich streng en grijs. De stad ligt tegen de flank van de Mali i Gjerë, hoog boven het dal van de rivier de Drino, en is volledig opgetrokken uit de natuursteen van de omliggende bergen. Zelfs de daken zijn van steen: dikke, grijze platen die als schubben over elkaar liggen en de huizen een bijna versteende uitstraling geven. Het is dan ook niet verwonderlijk dat Gjirokastër de bijnaam stad van steen draagt. Sinds 2005 staat de stad op de werelderfgoedlijst van UNESCO, in 2008 uitgebreid met Berat, als zeldzaam goed bewaard voorbeeld van een Ottomaanse koopmansstad.
Het meest kenmerkende element van Gjirokastër zijn de torenhuizen, in het Albanees kullë genoemd. Deze hoge, massieve woningen werden gebouwd in een tijd waarin bloedwraak en rooftochten geen uitzondering waren, en dat zie je terug in de bouw. De onderste verdiepingen hebben dikke muren met kleine openingen en dienden als opslagruimte, stal en waterreservoir, zodat een familie een belegering kon doorstaan. Pas hogerop beginnen de woonvertrekken, met grotere ramen, houten plafonds, ingebouwde kasten en open haarden. Vaak was er een aparte winter- en zomerverdieping, en de mooiste kamer was gereserveerd voor gasten. Het contrast tussen de sobere, verdedigende buitenkant en het warme, rijk bewerkte houtwerk binnen maakt een bezoek aan zo'n huis bijzonder.
Twee huizen zijn voor bezoekers geopend en geven een uitstekend beeld van dit leven. Het Zekate-huis, gebouwd aan het begin van de negentiende eeuw, valt meteen op door zijn twee torens en de hoge, gewelfde galerij tussen de bovenste verdiepingen. Binnen zie je beschilderde plafonds, kleurrijke textiel en een gastenkamer met een prachtig uitzicht over de stad. Het Skenduli-huis ligt dichter bij het centrum en wordt nog altijd door de familie zelf beheerd, die bezoekers vaak persoonlijk rondleidt. Je hoort er verhalen over de vele kamers en haarden, de geheime ruimtes waar vrouwen en kostbaarheden in veiligheid werden gebracht en de manier waarop het huis was ingericht om aanvallers buiten te houden.
Het hart van de stad is de oude bazaarwijk, waar verschillende straten samenkomen op een punt dat Qafa e Pazarit heet. De geplaveide straatjes zijn hier bijzonder: lichte en donkere stenen zijn in patronen gelegd, wat de steile hellingen een decoratief karakter geeft. In de winkeltjes onder de stenen bogen worden houtsnijwerk, borduurwerk, tapijten en lokale lekkernijen verkocht, en in de kleine cafés zit je goed voor een Turkse koffie. Vanuit de bazaar begint de klim naar het kasteel, die kort maar pittig is. Draag schoenen met goed profiel, want de stenen zijn gladgesleten door eeuwen voetstappen en kunnen na een regenbui behoorlijk glad worden.
Het kasteel van Gjirokastër is een van de grootste van de Balkan en torent indrukwekkend boven de daken uit. Binnen de muren vind je lange, donkere gewelfgangen, een uurwerktoren en een wapenmuseum met kanonnen en tanks uit verschillende oorlogen. Opvallend is ook het restant van een Amerikaans vliegtuig dat in de Koude Oorlog in Albanië aan de grond moest en door het regime als propagandastuk werd tentoongesteld. Het kasteel deed bovendien lange tijd dienst als gevangenis. Vanaf de wallen heb je een weids uitzicht over de grijze daken en het groene dal, en eens in de paar jaar vormt het binnenplein het decor voor het nationale folklorefestival.
Wie de stad ook door de ogen van een verteller wil zien, mag het geboortehuis van Ismail Kadare niet overslaan. De bekendste schrijver van Albanië werd in 1936 in Gjirokastër geboren en beschreef zijn jeugd in de stad onder meer in de roman Kroniek in steen. Het oorspronkelijke huis brandde eind jaren negentig af, maar is zorgvuldig herbouwd en ingericht als museum. Het is een fraai voorbeeld van een traditioneel torenhuis en biedt tegelijk een persoonlijke kijk op het leven in de stad. Lees vooraf een paar hoofdstukken uit zijn boek, en je loopt daarna met heel andere ogen door de stenen straatjes.
Ottomaanse sporen in Tirana, Elbasan, Shkodër en Korçë
Wie denkt dat de Ottomaanse geschiedenis van Albanië alleen in Berat en Gjirokastër zichtbaar is, wordt in andere steden aangenaam verrast. Vaak liggen de oude moskeeën, bruggen en koopmanshuizen er verscholen tussen nieuwere gebouwen, en juist daardoor voelt het als een ontdekking wanneer je ze tegenkomt. Ze zijn minder bekend bij toeristen, maar vertellen net zo goed hoe het leven er eruitzag toen Albanië nog deel uitmaakte van het Ottomaanse Rijk.
In Tirana staat het bekendste voorbeeld midden in het centrum, aan de rand van het Skanderbegplein. De Et'hem Bey-moskee werd aan het eind van de achttiende eeuw begonnen en in het begin van de negentiende eeuw voltooid door Haxhi Et'hem Bey. Van buiten oogt ze bescheiden, maar binnen en onder de zuilengalerij zijn de muren beschilderd met fresco's van bomen, watervallen en bruggen. Dergelijke landschappen zijn in islamitische gebedshuizen zeldzaam, wat de moskee extra bijzonder maakt. Onder het communisme was ze gesloten, en toen in 1991 duizenden mensen zich hier verzamelden om er ondanks het verbod te bidden, werd dat een symbool van de herwonnen vrijheid. Vlak naast de moskee staat de klokkentoren, die door dezelfde Et'hem Bey werd gebouwd. Van hieruit loop je via de autovrije Murat Toptani-straat langs de resten van de oude vestingmuren van Tirana naar de Tabakbrug, Ura e Tabakëve. Deze stenen boogbrug uit de achttiende eeuw dankt haar naam aan de leerlooiers die hier hun werkplaatsen hadden. De rivier de Lana werd later verlegd, waardoor de gerestaureerde brug nu wat vreemd over droog land loopt. Sluit de wandeling af op Pazari i Ri, de vernieuwde markt waar je tussen de kraampjes met fruit, olijven en kaas kunt bijkomen.
Elbasan, ruim een uur rijden ten zuidoosten van de hoofdstad, heeft een kasteel dat je eerder als een stadswijk beleeft dan als monument. De vestingmuren werden in de vijftiende eeuw door de Ottomanen gebouwd op Romeinse fundamenten, en binnen die muren wonen nog altijd mensen. Tussen de woonhuizen staat de Koningsmoskee, gebouwd in opdracht van sultan Bayezid II en een van de oudste moskeeën van het land. Op een steenworp afstand ligt de orthodoxe kerk van de Heilige Maria, een mooi voorbeeld van het naast elkaar bestaan van geloofsgemeenschappen dat zo kenmerkend is voor Albanië. Een fijne wandeling begint bij de oude bazaarpoort aan de zuidkant van de vesting. Dwaal daarna door de stille straatjes binnen de muren, loop langs de moskee en de kerk en eindig op de brede voetgangersboulevard buiten het kasteel, waar de inwoners van Elbasan aan het eind van de middag hun avondwandeling maken.
In het noorden ligt Shkodër, al eeuwenlang het culturele middelpunt van die regio. Aan de voet van de rots waarop het kasteel Rozafa staat, bevindt zich de Loodmoskee, gebouwd in 1773 door de machtige familie Bushati. Net als haar naamgenoot in Berat dankt ze haar naam aan de koepels die ooit met lood waren bedekt. Doordat de moskee in een laaggelegen gebied staat, overstroomt het terrein in de winter regelmatig, en dan lijkt het gebouw midden in een meer te drijven. In het centrum van de stad vind je de karakteristieke koopmanshuizen, vooral langs de voetgangersstraat Kolë Idromeno. Deze gerestaureerde huizen uit de negentiende eeuw hebben pastelkleurige gevels, houten luiken en binnenplaatsen achter hoge muren. Begin je wandeling hier, kijk even binnen bij het Marubi-museum met zijn historische foto's en loop vervolgens zuidwaarts naar de Loodmoskee. Wie dan nog energie heeft, klimt naar Rozafa, waar je vanaf de muren uitkijkt over het meer van Shkodër en de samenvloeiing van de rivieren.
Korçë, in het zuidoosten van het land, is vooral bekend om zijn elegante villa's, maar ook hier is de Ottomaanse tijd nadrukkelijk aanwezig. De oude bazaar was ooit een van de belangrijkste handelscentra van de regio, met honderden winkeltjes en werkplaatsen. Na jaren van verval is de wijk zorgvuldig hersteld, met nieuwe keienstraatjes, opgeknapte gevels en terrasjes waar je goed kunt zitten. Het pronkstuk is de karavanserai Han Elbasan, waar handelaren vroeger met hun lastdieren overnachtten. Rond de binnenplaats liggen stallen op de begane grond en kamers op de verdieping erboven, en tegenwoordig vind je er een restaurant en enkele gastenkamers. Combineer een bezoek aan de bazaar met een korte wandeling naar de Mirahori-moskee uit 1496, een van de oudste nog bestaande moskeeën van Albanië. Van daaruit is het maar een paar minuten lopen naar het centrum van de stad, waar de Ottomaanse sfeer plaatsmaakt voor de neoklassieke gevels die Korçë zijn bijnaam als klein Parijs hebben bezorgd.
Neoklassieke ambities onder koning Zog
Toen Ahmet Zogu in 1928 zichzelf tot koning Zog I liet uitroepen, had Albanië pas sinds een paar jaar een vaste hoofdstad. Tirana was in 1920 gekozen als bestuurscentrum, maar was op dat moment nog weinig meer dan een bescheiden Ottomaans marktstadje met kronkelende straatjes, een paar moskeeën en een bazaar. De jonge staat wilde zich presenteren als een modern Europees land, en daar hoorde een hoofdstad bij die die ambitie uitstraalde. Zog zocht de steun van Italië, dat zowel geld als expertise leverde, en zo kregen Italiaanse architecten de kans om het hart van Tirana opnieuw vorm te geven.
De eerste plannen werden in de jaren twintig getekend door Armando Brasini, maar het was Florestano Di Fausto die het centrum zijn herkenbare gezicht gaf. Rond het huidige Skanderbegplein ontwierp hij een reeks ministeries die samen een indrukwekkend regeringscentrum vormen. De gebouwen staan symmetrisch gegroepeerd en hebben warme okerkleurige gevels, zuilengalerijen, gewelfde bogen en sierlijke daklijsten die doen denken aan Italiaanse renaissancepaleizen. Ook het stadhuis en de Nationale Bank aan het plein komen uit deze periode. Wie langs de gevels loopt, merkt hoe bewust hier met verhoudingen en herhaling is gewerkt: alles is erop gericht om rust, orde en gezag uit te stralen, precies het beeld dat het jonge koninkrijk wilde neerzetten.
Vanaf het Skanderbegplein loopt de brede boulevard Dëshmorët e Kombit, de Boulevard van de Martelaren van de Natie, in een rechte lijn naar het zuiden. Deze monumentale as werd in de jaren dertig aangelegd en kreeg zijn definitieve vorm tijdens de Italiaanse bezetting van 1939 tot 1943, nadat Zog het land was ontvlucht. In die laatste fase was het de Florentijnse architect Gherardo Bosio die het ontwerp afmaakte. Aan het einde van de boulevard, op het huidige Moeder Teresaplein, verrijst het gebouw dat hij ontwierp als hoofdkwartier van de fascistische partij en dat nu onderdak biedt aan de universiteit. Met zijn strakke gevel, hoge bogen en sobere lijnen sluit het de as af als een decor. Langs de boulevard staan meer gebouwen uit dezelfde tijd, waaronder het voormalige Hotel Dajti, eveneens van Bosio en lange tijd hét adres voor buitenlandse diplomaten en journalisten.
Juist in deze gebouwen zie je mooi hoe twee stijlen in elkaar overlopen. De vroege ministeries van Di Fausto zijn nog duidelijk neoklassiek en eclectisch, met rijke versieringen en historische verwijzingen. Het latere werk van Bosio is geïnspireerd op het Italiaanse rationalisme van de jaren dertig: de klassieke elementen zoals symmetrie, zuilen en bogen blijven bestaan, maar worden teruggebracht tot hun eenvoudigste vorm. Ornamenten verdwijnen, vlakken worden groter en strakker en het gebouw moet vooral door zijn massa en ritme indruk maken. Een rustige wandeling over de boulevard, van het plein naar de universiteit en terug, laat die ontwikkeling heel tastbaar zien. Kom bij voorkeur aan het einde van de middag, wanneer de gevels warm kleuren en de stad haar avondwandeling begint.
Buiten de hoofdstad laat vooral Korçë zien hoe Europees Albanië in deze periode wilde zijn. De stad draagt de bijnaam klein Parijs van Albanië, een verwijzing naar de Franse invloed die er sinds de Eerste Wereldoorlog sterk was, onder meer via het bekende Franse lyceum. Rijke handelaren en emigranten die terugkeerden uit Amerika, Roemenië en andere landen lieten er elegante villa's bouwen met smeedijzeren balkons, hoge ramen, pastelkleurige gevels en kleine voortuinen. Veel van deze huizen vind je in de straten rond de boulevard Shën Gjergji, de brede voetgangersboulevard die het centrum verbindt met de imposante orthodoxe Opstandingskathedraal. Wandel vanaf de boulevard de zijstraten in en kijk vooral omhoog, want juist in de details van de daklijsten, deurpartijen en balkonhekken zit de charme van deze wijk.
Ook Durrës heeft een tastbare herinnering aan de jaren van koning Zog. Op een heuvel boven de haven staat de koninklijke villa die hij als zomerresidentie liet bouwen, met uitzicht over de Adriatische Zee en de stad. Het gebouw combineert klassieke elementen met de mediterrane uitstraling van een Italiaanse villa en weerspiegelt de smaak van een vorst die zich graag als moderne Europese monarch liet zien. De villa is niet altijd vrij toegankelijk, maar de wandeling omhoog vanaf het centrum loont vrijwel altijd door het uitzicht. Onderweg passeer je bovendien het Romeinse amfitheater en de Venetiaanse toren, waardoor je in één korte route opnieuw verschillende lagen van de Albanese geschiedenis aan je voorbij ziet trekken.
Beton en symboliek: architectuur uit het communistische tijdperk
Na de Tweede Wereldoorlog kwam Albanië in handen van de communisten onder leiding van Enver Hoxha, die het land van 1944 tot zijn dood in 1985 met harde hand bestuurde. Architectuur werd in die jaren een instrument van de staat. Gebouwen moesten niet alleen functioneel zijn, maar ook de kracht van het volk, de overwinning van de partij en de vooruitgang van het socialisme uitdragen. Dat leverde een bouwstijl op die draait om monumentaliteit: grote volumes, sobere gevels van beton en natuursteen, brede trappen en pleinen waarop massabijeenkomsten konden plaatsvinden. Versiering was er wel, maar dan vooral in de vorm van mozaïeken en reliëfs met heldhaftige arbeiders, boeren en partizanen in de stijl van het socialistisch realisme. Tegelijk verrezen in vrijwel elke stad eenvoudige appartementenblokken van geprefabriceerd beton, waarin het grootste deel van de bevolking kwam te wonen.
Het bekendste voorbeeld staat aan de noordkant van het Skanderbegplein. Het Nationaal Historisch Museum werd in 1981 geopend en is met zijn strakke, rechthoekige vorm een schoolvoorbeeld van de monumentale bouwkunst uit deze periode. Wat iedere bezoeker meteen opvalt, is het enorme mozaïek boven de ingang, dat De Albanezen heet. Het toont een rij figuren die samen de geschiedenis van het land verbeelden, van Illyrische strijders en middeleeuwse helden tot partizanen met geweren en een vrouw die vastberaden vooruitkijkt. Na de val van het communisme werd de rode ster die oorspronkelijk in het mozaïek was opgenomen verwijderd, maar verder is het werk intact gebleven. Binnen vertelt het museum de geschiedenis van Albanië vanaf de prehistorie, met een aparte afdeling over de vervolging onder het communistische regime.
Aan de oostkant van hetzelfde plein staat het Paleis van Cultuur, een gebouw met een opvallende ontstaansgeschiedenis. De eerste steen werd in 1959 gelegd door de Sovjetleider Nikita Chroesjtsjov, als geschenk van de Sovjet-Unie aan het bevriende Albanië. Kort daarna verbrak Hoxha de banden met Moskou, vertrokken de Russische technici en moesten Albanese bouwers het gebouw zelf afmaken. In 1966 werd het geopend. De lange gevel met zijn rij slanke pilaren verwijst nog naar de klassieke bouwkunst, maar is teruggebracht tot een strakke, haast plechtige vorm. Tegenwoordig huisvest het gebouw onder meer het Nationale Theater voor Opera en Ballet en de Nationale Bibliotheek, en een avond bij een opera- of balletvoorstelling is een mooie manier om het interieur te zien.
Het meest besproken bouwwerk uit deze tijd ligt een stukje verderop aan de boulevard Dëshmorët e Kombit. De Piramide van Tirana werd in 1988 geopend als museum ter ere van de overleden Hoxha en mede ontworpen door zijn dochter Pranvera en haar echtgenoot. Het museum bleef slechts een paar jaar bestaan. Daarna diende het gebouw onder meer als congrescentrum, als basis voor de NAVO tijdens de Kosovooorlog en als televisiestudio, terwijl het langzaam verviel. Lange tijd was de schuine betonnen buitenkant vooral een glijbaan voor kinderen en een klimrek voor durfals. Na een ingrijpende renovatie door het Nederlandse bureau MVRDV is de Piramide in 2023 heropend als een open en toegankelijke plek. Binnen leren jongeren programmeren, ontwerpen en muziek maken, en buiten zijn trappen aangelegd waarlangs je naar de top kunt klimmen. Vanaf daar kijk je uit over de boulevard en het centrum, en zie je hoe een symbool van de dictatuur een nieuwe betekenis heeft gekregen.
Wie door Albanië reist, ziet ze overal: kleine, ronde betonnen bunkers met een smalle schietopening, half verzonken in weilanden, op stranden, langs wegen en op bergkammen. Hoxha was ervan overtuigd dat het land elk moment kon worden aangevallen, en tussen het eind van de jaren zestig en het midden van de jaren tachtig werden er naar schatting meer dan 170.000 gebouwd. De meeste zijn nooit gebruikt. Sommige zijn inmiddels omgebouwd tot opslagruimte, schuilplaats voor schapen of zelfs een klein café, andere zijn beschilderd door lokale kunstenaars. In Tirana zijn twee grote bunkers ingericht als museum. Bunk'Art 1 ligt aan de rand van de stad, aan de voet van de berg Dajti, en was bedoeld als atoomschuilkelder voor Hoxha en de partijtop. Je loopt er door lange gangen en tientallen kamers verdeeld over meerdere verdiepingen, waaronder de vertrekken van de dictator zelf en een vergaderzaal voor het parlement. Bunk'Art 2 ligt in het centrum, vlak bij het Skanderbegplein, onder het voormalige ministerie van Binnenlandse Zaken. Dit kleinere museum richt zich op de geschiedenis van de politie en de beruchte geheime dienst Sigurimi, en laat indringend zien hoe de staat zijn eigen burgers bespioneerde en vervolgde.
Sluit de wandeling af in Blloku, de wijk ten westen van de boulevard. Tijdens het communisme was dit een afgesloten gebied waar alleen de partijtop en hun families woonden, en gewone Albanezen mochten er niet eens doorheen lopen. Na 1991 gingen de slagbomen open, en tegenwoordig is Blloku de meest levendige buurt van de stad, vol cafés, cocktailbars, restaurants en boetieks. Te midden van die drukte staat nog altijd de villa van Hoxha, een opvallend bescheiden gebouw dat jarenlang leeg stond en af en toe voor tentoonstellingen wordt gebruikt. Aan de rand van de wijk vind je het monument Postbllok, dat bestaat uit een bunker, een stuk van de Berlijnse Muur en betonnen stutten uit de mijn van het strafkamp Spaç. Kom er aan het begin van de avond, wanneer de terrassen vollopen en het contrast tussen de beladen geschiedenis van de wijk en de ontspannen sfeer van nu het sterkst voelbaar is.
Kleur, glas en hoogbouw: het hedendaagse Tirana
Rond de eeuwwisseling was Tirana geen stad die bezoekers aantrok. Na de val van het communisme waren de grijze appartementenblokken in verval geraakt, waren parken volgebouwd met illegale kiosken en café's en maakte de hoofdstad een rommelige, sombere indruk. Daar kwam verandering in toen de kunstenaar Edi Rama in 2000 burgemeester werd. Omdat er weinig geld was voor grote bouwprojecten, koos hij voor een eenvoudige maar opvallende ingreep: hij liet de saaie gevels beschilderen in felle kleuren en gedurfde patronen. Oranje, paars, geel en groen verschenen op flats langs de rivier de Lana en in de wijken rond het centrum, soms in strepen, blokken of grillige geometrische vormen. De actie leidde aanvankelijk tot verbazing en discussie, maar gaf de inwoners het gevoel dat hun stad weer bewoog. De Albanese kunstenaar Anri Sala legde dit proces vast in zijn film Dammi i colori, die internationaal veel aandacht kreeg. Tegelijk werden illegale bouwsels afgebroken en kregen parken en rivieroevers hun groen terug.
Die kleurrijke gevels zijn nog altijd op veel plekken te zien, al is de verf hier en daar verbleekt en zijn sommige gebouwen inmiddels opnieuw gerenoveerd. Een wandeling langs de Lana, van de boulevard Dëshmorët e Kombit richting het oosten, laat goed zien hoe ingrijpend het effect was. Ook in de straten rond Blloku en in de wijken achter de Nieuwe Bazaar duiken regelmatig flats op met opvallende patronen. Het zijn geen architectonische meesterwerken, maar ze vertellen een belangrijk verhaal over een stad die met weinig middelen haar zelfvertrouwen terugvond.
Het meest zichtbare symbool van het nieuwe Tirana is het Skanderbegplein. Lange tijd was dit vooral een enorme verkeersrotonde waar voetgangers zich tussen auto's en bussen een weg moesten banen. Het Belgische architectenbureau 51N4E won de opdracht voor een nieuw ontwerp, en in 2017 werd het vernieuwde plein geopend. Het verkeer verdween grotendeels naar de randen en het hart van het plein werd een groot, autovrij oppervlak van natuursteen. Die stenen zijn afkomstig uit alle delen van Albanië, waardoor het plein letterlijk het hele land samenbrengt. Het oppervlak loopt licht op naar het midden, wat het een bijna glooiende vorm geeft, en langs de randen zijn tuinen aangelegd met planten die in Albanië van nature voorkomen. Bij warm weer spuiten kleine fonteinen een dun laagje water over de stenen, waar kinderen graag in spelen. Aan de randen van het plein staan de gebouwen uit vrijwel alle eerdere tijdperken naast elkaar, wat het tot een ideaal startpunt maakt om de ontwikkeling van de stad te begrijpen.
Hetzelfde bureau 51N4E ontwierp al in de jaren na 2000 de TID Tower, een van de eerste moderne hoogbouwprojecten in het centrum. Sindsdien is de skyline van Tirana snel veranderd. Rond het Skanderbegplein en langs de grote boulevards verrijzen torens van glas en beton, vaak ontworpen door internationale architectenbureaus. Het Nederlandse bureau MVRDV, dat ook de Piramide renoveerde, tekende de woontoren Downtown One, waarvan de gevel met uitstekende en terugliggende delen samen een kaart van Albanië vormt. Het Franse bureau Architecture-Studio ontwierp het Skanderbeg Building, waarvan de gevel vanuit bepaalde hoeken het gezicht van de nationale held laat zien. De Italiaanse architect Stefano Boeri stelde het masterplan Tirana 2030 op, dat moet zorgen voor meer groen, een ring van bossen rond de stad en een betere balans tussen hoogbouw en openbare ruimte. Niet alle nieuwbouw wordt even enthousiast ontvangen: inwoners en critici maken zich zorgen over het tempo waarin gebouwd wordt en over het verdwijnen van historische gebouwen, zoals het oude Nationale Theater dat in 2020 werd gesloopt.
Juist dat spanningsveld maakt Tirana zo interessant om doorheen te lopen. Op en rond het Skanderbegplein zie je in één blik de Et'hem Bey-moskee met haar klokkentoren, de okerkleurige ministeries uit de tijd van koning Zog, het Nationaal Historisch Museum met zijn mozaïek, het Paleis van Cultuur en daarachter de glazen torens die steeds hoger boven het centrum uitsteken. Een stukje verderop staat de grote nieuwe Namazgah-moskee, een van de grootste van de Balkan, die op haar beurt contrasteert met de katholieke en orthodoxe kathedralen in de buurt. Wie op het plein in het midden gaat staan en langzaam om zijn as draait, ziet zo ruim twee eeuwen bouwgeschiedenis voorbijkomen.
Voor het beste overzicht moet je echter omhoog. De trappen op de schuine flanken van de Piramide leiden naar een uitzichtpunt waar je de boulevard, Blloku en de nieuwe torens in hun samenhang ziet liggen. Kom hier bij voorkeur aan het eind van de middag, wanneer het licht de gekleurde gevels en het glas van de hoogbouw laat oplichten en op de achtergrond de berg Dajti in het avondrood kleurt. Een andere mogelijkheid is de draaiende bar boven in de Sky Tower, vanwaar je tijdens een drankje langzaam rond de hele stad draait. Wie verder weg wil, neemt de kabelbaan Dajti Ekspres naar de berg boven de stad, waar je ziet hoe de kleurrijke flats, de oude kern en de nieuwe torens samen het beeld vormen van een hoofdstad die nog volop in beweging is.
Praktische tips voor je architectuurwandeling
Het weer bepaalt voor een groot deel hoe aangenaam een architectuurwandeling in Albanië is. De beste periodes zijn de lente en het najaar. Van april tot en met juni staan de heuvels rond Berat en Gjirokastër in bloei, zijn de temperaturen prettig en is het nog rustig in de straatjes. In september en oktober is het meestal nog lang zonnig en warm, maar zonder de verzengende hitte van de zomermaanden. In juli en augustus loopt het kwik in Tirana, Berat en Elbasan regelmatig op tot boven de 35 graden, en dan wordt een klim naar een citadel of kasteel al snel een beproeving. In de winter is het in het binnenland fris en soms regenachtig, maar je hebt de bezienswaardigheden dan vaak bijna voor jezelf en de lage zon geeft de gevels een mooi, zacht licht.
Wie in de zomer reist, doet er goed aan de dag slim in te delen. Begin vroeg in de ochtend, zoek in de middag de koelte op van een museum, een moskee of een schaduwrijk terras en ga aan het eind van de middag weer op pad. Veel Albanezen doen precies hetzelfde, waardoor de straten rond zonsondergang het levendigst zijn. Neem altijd voldoende water mee, want op de steile hellingen naar de kastelen zijn niet overal winkeltjes te vinden. Een hoed of pet, een zonnebril en zonnebrandcrème zijn geen overbodige luxe, zeker niet op de open wallen van Kalaja en het kasteel van Gjirokastër, waar nauwelijks schaduw is.
Minstens zo belangrijk is goed schoeisel. De keienpaden in Berat en Gjirokastër zijn steil, ongelijk en door eeuwen gebruik spiegelglad gesleten. Slippers of gladde sandalen zijn hier een slecht idee. Kies voor stevige wandelschoenen of sportschoenen met een goed profiel, vooral als je na een regenbui op pad gaat. In Tirana en Korçë zijn de meeste routes vlakker en verhard, maar ook daar loop je al snel vele kilometers op een dag.
In Tirana vertrekken dagelijks gratis wandeltours vanuit het centrum, vaak in de buurt van het Skanderbegplein. Jonge, enthousiaste gidsen vertellen in het Engels over de geschiedenis van de stad, van de Ottomaanse tijd tot de jaren van Hoxha, en wijzen je op details die je zelf gemakkelijk over het hoofd ziet. Het is gebruikelijk om aan het einde een fooi te geven naar eigen inzicht. Wie meer verdieping zoekt, kan een privégids boeken die zich specialiseert in architectuur of de communistische geschiedenis. Ook in Berat en Gjirokastër zijn lokale gidsen te vinden, vaak via je hotel of gastenverblijf. Zij kennen de families achter de oude huizen en weten soms deuren te openen die voor gewone bezoekers gesloten blijven.
Houd rekening met de openingstijden, want die kunnen per seizoen en per instelling flink verschillen. Veel musea zijn op maandag gesloten en hanteren in de winter kortere openingstijden dan in de zomer. Bij de huismusea, zoals het Skenduli-huis in Gjirokastër, ontvangt de familie bezoekers zelf. Is de deur dicht, dan helpt het soms om aan te kloppen of het later nog eens te proberen. Controleer de actuele tijden altijd even vooraf, bijvoorbeeld via je accommodatie. De toegangsprijzen zijn over het algemeen laag, maar kleinere musea en huizen accepteren vaak alleen contant geld in lek, dus het is handig om wat kleingeld bij je te hebben.
Bij een bezoek aan moskeeën en kerken wordt gepaste kleding gewaardeerd. Bedek je schouders en knieën, en houd er rekening mee dat vrouwen in moskeeën wordt gevraagd een hoofddoek te dragen. Een lichte sjaal in je tas is daarom handig. In moskeeën trek je bij de ingang je schoenen uit, en het is beleefd om tijdens het gebed geen bezoek te brengen, met name rond het middaggebed op vrijdag. Ook in orthodoxe en katholieke kerken wordt verwacht dat je rustig bent en vraag je toestemming voordat je binnen foto's maakt. Albanezen zijn doorgaans gastvrij en tolerant, en wie respect toont, wordt vaak hartelijk ontvangen.
De steden uit deze blog laten zich goed combineren in één rondreis. Begin in Tirana, waar je twee of drie dagen nodig hebt om de Ottomaanse moskee, de boulevards uit de tijd van koning Zog, de communistische monumenten en de nieuwe torens te ontdekken. Neem vervolgens de bus of een minibusje, in Albanië furgon genoemd, naar Berat, op ongeveer twee tot drie uur rijden. Blijf er minstens één nacht, zodat je de gevels van Mangalem zowel in het avondlicht als in de stille ochtend kunt zien. Daarna reis je verder naar het zuiden naar Gjirokastër, waar je de torenhuizen, de bazaar en het kasteel op je gemak kunt verkennen. Wie meer tijd heeft, kan de route uitbreiden met een dagtocht naar Durrës, een uitstap naar Shkodër in het noorden of een oostelijke lus langs Elbasan naar Korçë. Met een week heb je genoeg tijd voor de klassieke route, en met tien tot veertien dagen kun je bijna alle architectuurlagen van het land in één reis beleven.
Van minaret tot wolkenkrabber
Weinig landen in Europa bieden op zo'n klein oppervlak zo'n rijk overzicht van hun eigen geschiedenis als Albanië. Binnen een paar uur reizen beweeg je van Ottomaanse koopmanshuizen en eeuwenoude moskeeën naar Italiaanse boulevards, van heldhaftige mozaïeken uit de communistische tijd naar glazen torens die nog in de steigers staan. Waar elders de sporen van het verleden vaak zijn weggepoetst of netjes achter glas zijn gezet, staan ze hier gewoon naast elkaar, soms slordig, soms ontroerend, maar altijd zichtbaar. De architectuur van Albanië is daardoor een open geschiedenisboek waarin je zelf de bladzijden omslaat.
Het boeiende zit vooral in de contrasten. De witte gevels van Berat en de grijze torenhuizen van Gjirokastër vertellen over families die zich moesten beschermen en tegelijk gastvrij wilden zijn. De okerkleurige ministeries van Tirana laten zien hoe een jong koninkrijk zich als moderne Europese staat wilde presenteren. De betonnen monumenten en bunkers herinneren aan decennia van isolement en angst, terwijl de felgekleurde flats en nieuwe torens spreken van een land dat zichzelf opnieuw uitvindt. Geen van die lagen staat los van de andere. Juist waar ze elkaar raken, op een plein, op een straathoek of op een heuvel met uitzicht over de stad, begrijp je hoe Albanië geworden is wat het nu is.
Daarom loont het om met open blik door de straten te lopen. Kijk omhoog naar een daklijst, blijf even staan bij een verweerde poort, stap een binnenplaats binnen wanneer de deur openstaat en maak een praatje met de bewoner die op het bankje voor zijn huis zit. Veel verhalen staan nergens beschreven, maar worden wel graag verteld aan wie belangstelling toont. Een eigenaar van een torenhuis die de geheime kamer van zijn grootmoeder laat zien, een oudere inwoner van Tirana die zich nog herinnert hoe Blloku er vroeger uitzag of een gids die precies weet welk raam in Mangalem bij welk gezin hoorde: zulke ontmoetingen maken van een wandeling een ervaring die je bijblijft.
Albanië is bovendien nog volop in beweging. Gebouwen worden gerestaureerd, wijken veranderen van karakter en elk jaar komt er iets nieuws bij aan de skyline van de hoofdstad. Wat je vandaag ziet, kan er over een paar jaar alweer anders uitzien. Trek dus je wandelschoenen aan, neem de tijd en laat je verrassen door een land waar elke straat een eigen verhaal vertelt, van minaret tot wolkenkrabber.










